فهرست

بانكداري اينترنتي: مطلوب يا نامطلوب

علل صدور چك بلامحل و راههاي كنترل آن

"فن‌آوري‌هاي نوين" و باز توليد "تجارت، پول و بانك"

مديريت بهره‌وري در بانكداري

ساختارهاي كنترل و مديريت

تحولات بانكداري توسعه‌اي در جهان

اروپاي شمالي و توسعه بانكداري اينترنتي

چشم‌اندازهاو چالش‌هاي پيش‌روي آسيا در قرن 21 (سخنراني Chino رئيس بانك توسعه آسيا)

بانكداري اينترنتي: مطلوب يا نامطلوب

بدون ترديد، اينترنت باعث وقوع انقلابي فراگير در كل سيستم ارتباطي دنيا شده است. بانكداري نيز، به واسطه بهره‌گيري روزافزون از ارتباطات، از اين قاعده مستثني نبوده و به قافله ارتباطات جهاني پيوسته است. اگر نگاهي گذرا به ارقام نجومي نرخ رشد و ظرفيت‌هاي بالقوه بانكها براي استفاده بهينه از اينترنت بيندازيم، مي‌توانيم از كاركردها و تأثيراتي كه اينترنت بر بانكداري مي‌گذارد، آگاه شويم. اينترنت نيز همانند هر فن‌آوري جديد ديگري، داراي هزينه‌هاي خاص و مسائلي از قبيل امنيت سيستم و احتمال بروز مشكلات پيش‌بيني نشده است. زماني كه بانكها بتوانند اين كمبودها و مشكلات را برطرف كنند، قادر خواهند بود از تمام مزاياي انقلاب ديجيتال برخوردار شوند.

مقدمه:

«وينتون كرف» كه از او به عنوان «پدر اينترنت» نام برده مي‌شود، يك تصوير ذهني را به جهانيان عرضه كرد كه در آن، ميلياردها نفر حضور دارند. اينترنت، كه در سال 1969 پا به عرصه ظهور گذاشت، به گفته خود «كرف»، «آتش فراگيري» است كه تمام جهان را فرا خواهد گرفت. «كرف» پيش‌بيني كرد كه تا سال 2010، بيش از 3 ميليارد نفر، كاربر اينترنت خواهند بود و تعداد وسايل on-line در سراسر جهان نيز تا سال 2020 به 6 تا 30 ميليارد عدد خواهد رسيد. براساس پيش‌بيني او تا سال 2030، ما قادر خواهيم بود با رايانه‌هاي خود صحبت كنمي و آنها نيز به ما پاسخ دهند. تعداد مصرف‌كنندگان از اينترنت فقط ظرف 4 سال به 50 ميليون نفر رسيد، در حالي كه اين امر براي راديو، نزديك به 28 سال طول كشيده بود.

بانكداري، صنعتي است كه بر مبناي اطلاعات موثق شكل مي‌گيرد و مبادلات بانكي را مي‌توان بدون هيچ‌گونه مبادله فيزيكي پول انجام داد. چنين ويژگي‌هايي باعث شده كه بانكها بتوانند به يك كاربر كامل و تمام عيار اينترنت در عصر ارتباطات تبديل شوند.

با اين همه، مراحل اوليه بانكداري اينترنتي، با مشكلات موثق شكل مي‌گيرد و مبادلات بانكي را مي‌توان بدون هيچ‌گونه مبادله فيزيكي پول انجام داد. چنين ويژگي‌هايي باعث شده كه بانكها بتوانند به يك كاربر كامل و تمام عيار اينترنت در عصر ارتباطات تبديل شوند.

با اين همه، مراحل اوليه بانكداري اينترنتي، با مشكلات و شكست‌هاي پياپي همراه شد. در نتيجه، مشتريان، علاقه چنداني به بانكداري اينترنتي نشان ندادند. شايد به همين دليل بود كه مجله معتبر «پورو ماني» (Euro Money) در سال 1999، مقاله‌اي در مورد بانكاداري اينترنتي با عنواني عجيب: «كليك، كليك- شما مرديد» درج كرد، اما هدف نويسندگان مقاله ياد شده اين بود مشخص كنند كه آيا بانكداري اينترنتي، چيز خوبي است يا بد.

انواع بانكداري اينترنتي

در سالهاي اخير، سه نوع بانكداري اينترنتي به شرح زير در بازار مورد استفاده قرار گرفته است:

1- اطلاعات:

اطلاعات، متداول‌ترين و اصلي‌ترين سطح از بانكداري اينترنتي است كه در آن، بانك اقدام به بازاريابي محصولات و خدمات خود از طريق اينترنت مي‌كند. اين نوع خدمات بانكداري اينترنتي را مي‌توان يا از خود بانك دريافت كرد و يا اين كه به صورت پيمان‌سپاري به دست آورد. به دليل آسيب‌پذير بودن وب‌سايت در مقابل و تقلب و كلاهبرداري، كنترل‌هاي خاصي در اين زمينه پيش‌بيني شده است تا از هرگونه سوءاستفاده اطلاعاتي از وب‌سايت جلوگيري شود.

2- ارتباطات:

اين نوع بانكداري اينترنتي، امكان برقراري تماس بين سيستم‌هاي بانك و مشتريان را فراهم مي‌كند. اين نوع بانكداري اينترنتي ممكن است به پست الكترونيكي (E-mail)، درخواست وام يا دسترسي به فايل‌هاي آماري حساب محدود شود. در اين حالت، ميزان ريسك نسبت به نوع قبلي (اطلاعاتي) بيشتر خواهد بود. لذا كنترل‌هاي خاصي براي جلوگيري، گزارش و هشدار در مورد هرگونه تلاش غيرقانوني و غيرمجاز براي دسترسي به شبكه داخلي بانكها و سيستم‌هاي رايانه‌اي انديشيده شده است. در اين سيستم، مشتري براي آگاهي از وضعيت حساب خود و ساير امور مربوط به آن، تقاضاي رسمي ارايه مي‌كند و بانك به آن تقاضا پاسخ مي‌دهد، به طور دقيق به همان صورت كه براي (E-mail) انجام مي‌شود.

3- معامله:

در اين سيستم بانكداري اينترنتي، مشتريان بانك قادر به انجام معاملات با بانك هستند. اين سيستم در مقايسه با دو سيستم قبلي، داراي بيشترين ميزان ريسك بوده و نيازمند قوي‌ترين و متمركزترين كنترل‌ها است. در اين سيستم، مشتريان قادر به انجام فعاليت‌هايي مانند دسترسي به حساب، پرداخت چك، انتقال پول و غيره هستند.

رشد بانكداري اينترنتي

رشد بانكداري اينترنتي، بسيار اميدوار كننده بوده و بسياري از بانكها و مؤسسات مالي در اين زمينه فعال هستند. هم اكنون، تعداد مشتريان on-line بانك‌ها كه از بانكداري اينترنتي بهره مي‌گيرند، به سرعت در حال افزايش است كه اين نه فقط در كشورهاي صنعتي، بلكه در كشورهاي در حال توسعه نيز كاملاً مشهود است.

البته توجه و تمايل به بانكداري اينترنتي در ميان مشتريان جوان و ميانسال بانكها، بيشتر به چشم مي‌خورد. افراد بين سنين 18 تا 49 سال با درآمد بين 41000 دلار تا 59000 دلار، بيشترين گرايش را نسبت به بانكداري الكترونيكي نشان مي‌دهند و برعكس، مشتريان بالاي 65 سال بانكها، كمترين علاقه را به اين نوع بانكداري ابراز داشته‌اند.

رشد سريع و آمار و ارقام نجومي بخش بانكداري اينترنتي، به واسطه تأثيرگذاري عوامل زير تحقق يافته است:

1- تأثير شگرف مبادلات اينترنتي:

انواع مختلف تسهيلات بانكي اينترنتي از قبيل پرداخت چك، انتقال وجوه (در درون و يا بين بانكها) و مبادله سهام و اوراق بهادار، همگي مشتريان بانكها را تشويق به استفاده از سيستم‌هاي on-line مي‌كند. تعداد روزافزون مشتريان دايمي اين نوع خدمات، مؤسسات مالي را تشويق مي‌كند تا زير ساخت‌هاي لازم را براي گسترش هر چه بيشتر اين فعاليت‌ها و خدمات فراهم آورند.

2- چرخه‌هاي سريعتر عرضه محصولات جديد:

توسعه بانكداري اينترنتي بسياري از مؤسسات مالي را وادار كرده تا با توجه به نياز بازار و مشتريان و همچنين نوآوري‌هاي فن آورانه، برنامه‌هاي جديدتري را به اجرا درآورند، به ويژه در زمينه كنترل و بازبيني چكهاي برگشتي، خريدهاي on-line كالا و خدمات، تماس با سايت‌هاي ويژه تجارت الكترونيكي و استفاده از XML كه همه اين موارد، بر ميزان هر چه بيشتر مشتريان در حوزه بانكداري اينترنتي خواهد افزود.

3- دسترسي جغرافيايي:

يك بانك از نظر ميزان دسترسي مشتريان به بانك، با محدوديت‌هاي جغرافيايي رو به رو است و مي‌تواند مشتريان محدودي را به خود جذب كند. در نتيجه به اين بانك نمي‌توان عنوان «بانك on-line» اطلاق كرد، اما اينترنت، بنا به ماهيت بي‌مرزي و گسترده بودن خود، مي‌تواند يك راه ارتباطي نامحدود براي اتصال شهرها و مناطق مختلف جهان به هم باشد و بانكها را از قيد و بندهاي جغرافيايي، رهايي بخشد.

4- امكان نوآوري:

فن‌آوري بانكداري اينترنتي و محصولات متنوع آن مي‌تواند ابزار لازم براي توسعه هر چه بيشتر بانكها و تقويت روابط بين بانكها و مشتريان آنها را در اختيار دست‌اندركاران صنعت بانكداري قرار دهد، به طوري كه در اين حالت، مشتريان به خدمات و محصولات گوناگون بانك، در هر ساعتي از شبانه روز و از هر جايي كه باشند، دسترسي خواهند داشت كه تمام اين مسائل، رضايتمندي مشتريان را به دنبال خواهد داشت.

مزاياي بانكداري اينترنتي

مزاياي بانكداري اينترنتي بسيار زياد و چشمگير است و گواه اين مدعا نيز گرايش روزافزوني است كه به اين نوع بانكداري نشان داده مي‌شود. قابليت‌هاي اين بانكداري نشان داده مي‌شود. قابليت‌هاي اين بانكداري بسيار گسترده و نامحدود بوده و فقط به امكان ايجاد بانكهاي مجازي و پول الكترونيكي محدود نمي‌شود. از جمله اين مزايا مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

l كاهش هزينه‌هاي معاملات:

تجربه نشان داده است كه اينترنت، يك عامل تحويل و توزيع اطلاعات و ارتباطات است كه توانسته است مزيت‌هاي هزينه‌اي قابل توجهي را نصيب بانكها كند. مطالعات «بوز آلن» و «هاميلتون» نشان داد كه هزينه رفت و آمد مشتري به بانك و استفاده از دستگاه خودپرداز (ATM) نزديك به 01/1 دلار است، در حالي كه اگر همين كار از طريق اينترنت انجام شود، هزينه آن ت يك دهم اين رقم كاهش مي‌يابد.

اگر چه ATM، به مراتب ارزانتر ازخدمات شعبه بانك تمام مي‌شود، اما باز هم اينترنت، سه بار ارزانتر از ATM خواهد بود. در صورت استفاده از اينترنت به جاي دستگاه خودپرداز، بانكها مي‌توانند درآمد خود را از محل توزيع امكانات بانكي، 10 برابر كند. همين دليل مي‌تواند براي قانع كردن بانكها به منظور گسترش امكان دسترسي اينترنتي مشتريان به بانك كافي باشد.

l اطلاعات كامل:

اينترنت، اطلاعات كامل و بي‌نقصي را در اختيار تمام دست‌اندركاران بازار قرار مي‌دهد. در اينترنت، سايت‌هاي متعددي براي خريداران خدمات بانكي هست كه در آنها اطلاعات و آگاهي‌هاي كاملي در مورد محصولات و خدمات ارايه شده از سوي مراكز و مؤسسات مالي مختلف در يك محل، وجود دارد. در اين حالت، اينترنت به مثابه عامل تشديد كننده رقابت بين بانك‌ها عمل مي‌كند و كيفيت محصولات و خدمات آنها را ارتقا مي‌دهد. نمونه بارز اين امر را مي‌توان در «وام‌هاي الكترونيكي» سراغ گرفت. در اين جا، متقاضيان وام مي‌توانند به منظور يافتن راهي براي برخورداري از تسهيلات بانكي، هزاران گزينه گوناگون را بررسي و يكي از آنها را انتخاب كنند. به عبارت ديگر، جستجو در شعب بانكها، مطالعه بروشور محصولات و برقراري تماس تلفني، همه و همه، از طريق اينترنت و با كمترين هزينه امكان‌پذير خواهد بود. حذف هزينه كميسيون و ساير هزينه‌هاي جانبي، از ديگر موارد مثبت و قال توجه به نوع فعاليت‌ها است. اينترنت، اطلاعات كامل و موثقي را در مورد مشتريان بانك از جمله متقاضيان وام يا چك در اختيار بانكها قرار مي‌دهد. در اين حالت، يك فرد نمي‌تواند پيشينه بد خود را از نظر حساب و ا عتبار، از بانك پنهان دارد.

تمام اين موارد باعث مي‌شود تا معاملات بانكي، با كمترين هزينه و خطر و حداقل تماس ديداري و شنيداري و حداكثر بازدهي انجام شود.

رقابت تمام عيار

شركت‌هاي اينترنتي موفقي همچون E-Bay اين امكان را به كاربران خود مي‌دهند تا به طور مستقيم در معاملات گوناگون از جمله مزايده‌هاي on-line شركت كنند. بين سالهاي 1995 تا 2000، بيش از 60 ميليون مزايده در E-Bay انجام شد كه به طور ميانگين تعداد مراجعان به سايت E-Bay به ركورد بي‌سابقه يك ميليون و 780 هزار نفر در هر روز رسيد.

موفقيت اين شركت عمدتاً به دليل فراهم آوردن يك بازار الكترونيك رقابتي در سايت اصلي آن است. ايجاد چنيني بازاري، از دو طريق ميسر شده است: اول برقراري تماس بين فروشندگان و خريداران و دوم كارآمدي و تناسب كافي در تعيين قيمت‌هاي واقعي در جريان حراج‌ها. چنين قيمت‌گذاري‌هاي هدفمندي مي‌تواند زنجيره عرضه و تقاضا را با توجه به شرايط بازار، در سطح مطلوبي نگه دارد.

به اين ترتيب، اينترنت توانسته است با ايجاد رقابت ميان فراهم‌آورندگان سرمايه به شركت‌ها كمك كند تا منابع مالي خود را افزايش دهند. بنابراين، طبيعي است كه بانكها نيز بتوانند با كمك اينترنت و استفاده از IPOها، اقدام به حراج‌هاي on-line كنند و رقابت تنگاتنگي را بين بانكها به وجود آورند.

معايب بانكداري الكترونيكي

هميشه يك سكه داراي دو روي متفاوت است. بانكداري اينترنتي نيز داراي نقاط ضعف و معايبي است. اين معايب و ضعف‌ها مربوط به ريسك‌هاي قابل توجهي است كه در اين فرآيند به چشم مي‌خورد كه نسبت به ساير عمليات بانكي معمولي، بيشتر مشاهده مي‌شود. ريسك‌هاي اعتباري، ريسك نرخ بهره، ريسك معاملات و غيره است كه در تمام انواع بانكداري اينترنتي به طور متناوب وجود دارند.

l ريسك اعتباري

ريسك اعتباري عبارت است از ريسك مربوط به سود سرمايه‌اي كه در اختيار وام گيرندگان قرار مي‌گيرد، اما آن افراد يا شركت‌ها قادر به انجام تعهدات مالي بين خود و بانك نيستند. چنين سودي تا حد زيادي بستگي به موفقيت متقاضي وام در فعاليت‌هاي تجاري و آمادگي براي بازپرداخت وام دارد. بانكداري اينترنتي، اين فرصت را براي بانكها فراهم مي‌كند تا حيطه جغرافيايي فعاليت‌هاي خود را گسترش دهند. در اين حالت، مشتريان مي‌توانند بنا به ميل خود، يك بانك يا موسسه مالي را در هر جاي جهان برگزينند و بدون هرگونه تماس يا برخورد فيزيكي با كاركنان آن بانك يا مؤسسه، از اعتبارات بانكي استفاده كنند. در اين حالت، بانكها با يك چالش بزرگ مواجه مي‌شوند و آن تصميم‌گيري در مورد اعطاي اعتبارات به مشترياني است كه نه اصلاً آنها را ديده‌اند و نه از وضعيت اعتباري آنها آگاهي كامل دارند.

يكي ديگر از چالشهاي اعتباري بانكها در بانكداري اينترنتي مربوط به اين مسئله اساسي است كه در جريان اعطاي اعتبارات به مشتريان برون‌مرزي، كدام قوانين و مقررات و از كدام كشور يا ايالت بايد مدنظر قرار گيرد. مديريت هدفمند پورتيفوليوي وام‌ها از طريق اينترنت نيازمند اتخاذ سياست‌ها، فرآيندها و فعاليت‌هايي است كه ريسك را به حداقل ممكن برساند.

l ريسك نرخ بهره